عنوان پروژه:

تحلیل نقش ضعف حکمرانی، مداخلات سیاسی و ناکارآمدی ساختار مدیریتی در شکل‌گیری و تداوم بحران پایداری صندوق‌های بازنشستگی بسته: مطالعه موردی صندوق بازنشستگی کشوری ایران

۱- مقدمه و ضرورت انجام پروژه

صندوق‌ بازنشستگی کشوری در ایران طی دو دهه گذشته با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و نهادی روبه‌رو بوده‌ است. این صندوق‌، به‌عنوان قدیمی‌ترین و گسترده‌ترین صندوق وابسته به دولت، طی سال‌های اخیر با سرعت بیشتری دچار کسری شده و سهم آن از کمک‌های بودجه عمومی به‌طور پیوسته افزایش یافته است؛ به‌گونه‌ای که مطابق داده‌های بودجه‌ای، وابستگی این صندوق به منابع دولتی از سطحی قابل‌مدیریت به یک معضل کلان مالی تبدیل شده است. بر اساس گزارش‌های رسمی نهادهای نظارتی و اسناد تحلیلی مرکز پژوهش‌های مجلس و سازمان برنامه‌وبودجه، بخش قابل‌توجهی از این بحران ریشه در عدم توازن مزمن میان تعهدات انباشته و منابع پایدار صندوق‌ دارد.

شواهد موجود در ارزیابی‌های رسمی، از جمله گزارش‌های دیوان محاسبات، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و تحلیل‌های کارشناسی منتشرشده، نشان می‌دهد که ریشه اصلی این بحران بیش از آنکه صرفاً مالی باشد، نهادی و حکمرانی‌محور است. ضعف در طراحی سازوکارهای نظارتی و کنترلی، تصمیم‌گیری‌های کوتاه‌مدت و فاقد ارزیابی ریسک، تعارض منافع گسترده در مدیریت دارایی‌ها و مداخلات سیاسی در انتصابات مدیریتی و سیاست‌گذاری، موجب شده اصول اساسی حکمرانی صندوق‌ها مانند شفافیت، پاسخگویی، استقلال عملیاتی و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد به‌طور نظام‌مند تضعیف شود. همچنین، ساختار مدیریتی موجود به دلیل تغییرات مکرر، نبود استراتژی سرمایه‌گذاری بلندمدت و ضعف در مدیریت دارایی-بدهی (ALM)، توانایی واکنش کل‌نگر به فشارهای جمعیتی و اقتصادی را از دست داده است.

در نتیجه این مجموعه عوامل، صندوق بازنشستگی کشوری با کسری بودجه مزمن، کاهش توان سرمایه‌گذاری مولد، رشد بدهی‌های ضمنی و فرسایش ظرفیت اصلاحات مواجه شده است. استمرار این روند پیامدهایی فراتر از صندوق داشته و بار مالی قابل توجهی را بر بودجه دولت و نسل‌های آینده تحمیل می‌کند. بر همین اساس، این پروژه با هدف تحلیل عمیق و مستند سازوکارهای ضعف حکمرانی، بررسی ابعاد مداخله‌گری سیاسی و واکاوی ناکارآمدی‌های ساختار مدیریتی صندوق بازنشستگی کشوری تعریف می‌شود. خروجی این مطالعه قرار است با ارائه یک چارچوب سیاستی و نهادی مبتنی بر شواهد، مسیرهایی عملی برای ارتقای حکمرانی، بازسازی اعتماد عمومی و افزایش تاب‌آوری مالی و نهادی صندوق پیشنهاد کند.

۲- اهداف پروژه

1. شناسایی سازوکارهای اقتصادی–نهادی ضعف حکمرانی در صندوق بازنشستگی کشوری و اندازه‌گیری آثار آن بر شاخص‌های مالی صندوق.
2. تحلیل اقتصاد سیاسی مداخلات سیاسی در سیاست‌گذاری، تخصیص منابع و انتصابات مدیریتی و بررسی اثر آن‌ها بر پایداری مالی.
3. ارزیابی ناکارآمدی ساختار مدیریتی با رویکرد اقتصاد سازمان شامل تحلیل هزینه–فایده تصمیمات، ساختار انگیزشی و آثار آن بر عملکرد صندوق.
4. مدل‌سازی سازوکارهای ایجاد و تداوم بحران با استفاده از ابزارهای چون مدل‌های ALM، تحلیل حساسیت، سناریوسازی، مدل‌های پویایی سیستمی یا رویکردهای اقتصاد نهادی.
5. تدوین نقشه راه اصلاحات با رویکرد اقتصادی، مبتنی بر بهبود حکمرانی، افزایش استقلال عملیاتی، اصلاح قواعد سرمایه‌گذاری و ارتقای مدیریت ریسک.

۳- دامنه و محتوای کار مورد انتظار

پیشنهاددهندگان باید برنامه خود را برای انجام موارد زیر ارائه کنند:

الف) تحلیل نظری و ادبیات اقتصادی

• مرور نظام‌مند ادبیات جهانی در حوزه حکمرانی اقتصادی صندوق‌های بازنشستگی، اقتصاد سیاسی صندوق‌های بسته، مدیریت ریسک و مدل‌های پایداری مالی.
• بررسی تجربیات بین‌المللی کشورها در مدیریت صندوق‌های بسته با تمرکز بر ابزارهای کمی مانند:
  • مدل‌های اکچوئری پویا
  • مدل‌های ALM
  • مدل‌های نسل‌های همپوشان (OLG)
  • مدل‌های پویایی سیستمی در صندوق‌های بازنشستگی

ب) تحلیل نهادی–اقتصادی صندوق بازنشستگی کشوری

• تحلیل ساختار حکمرانی و جریان‌های تصمیم‌گیری با رویکرد اقتصاد نهادی
• تجزیه و تحلیل قواعد رسمی و غیررسمی و اثر آن‌ها بر ناکارآمدی مالی.

پ) تحلیل کمی و مدل‌سازی

• تهیه پایگاه داده مالی و نهادی شامل: نرخ پشتیبانی، ورودی–خروجی صندوق، تعهدات ضمنی، ساختار سرمایه‌گذاری، نقدینگی، بدهی‌ها، بازده دارایی‌ها و…
• طراحی یک مدل مناسب برای تبیین بحران با استفاده از مدل‌های شبیه‌سازی

ت) تحلیل اقتصاد سیاسی

• تحلیل نقش بازیگران، شبکه ذی‌نفعان، گروه‌های فشار و ارتباط آن‌ها با تصمیمات مالی صندوق.
• بررسی مداخلات سیاسی در انتصابات و سیاست‌گذاری با ابزارهای اقتصاد سیاسی.

ث) مطالعه تطبیقی اقتصادی

• بررسی الگوهای جهانی موفق در اصلاح حکمرانی صندوق‌های بسته و استخراج شاخص‌های مقایسه‌پذیر.

ج) تدوین چارچوب اصلاحی

• طراحی بسته سیاستی مبتنی بر شواهد:
  • اصلاح ساختار حکمرانی
  • طراحی قواعد اقتصادی جدید برای سرمایه‌گذاری
  • بازآرایی ساختار تصمیم‌گیری
  • ابزارهای مدیریت ریسک و شفافیت مالی

۴- نتایج و خروجی‌های مورد انتظار

1. گزارش تحلیلی–اقتصادی جامع شامل مدل‌سازی‌ها، داده‌ها، سناریوها، تحلیل اقتصاد نهادی و یافته‌های کلیدی.
2. مدل اقتصادی یا چارچوب کمی جهت تبیین سازوکارهای بروز و تداوم بحران پایداری.
3. نقشه راه سیاستی قابل اجرا شامل اصلاحات حکمرانی، بهبود مدیریت دارایی، کاهش مداخلات سیاسی و تقویت استقلال عملیاتی.
4. خلاصه سیاستی مبتنی بر تحلیل اقتصادی برای ارائه به دولت، مجلس و نهادهای تنظیم‌گر.
5. ارائه نهایی شامل نتایج تحلیل‌ها، مدل‌ها و توصیه‌های اصلاحی برای ذی‌نفعان و سیاست‌گذاران.

با توجه به این مسئله از همه علاقه‌مندان دعوت می‌گردد طرح‌های پژوهشی (پروپوزال)‌ خود را، به همراه رزومه علمی در قالب مصوب موسسه به ایمیل info@saba-psi.ir ارسال نمایند. همچنین پژوهشگران در صورت نیاز می‌توانند با شماره ۰۲۱۸۸۰۶۵۰۱۴، داخلی ۲۰۴، تماس حاصل فرمایید.