عنوان پروژه:

کاربرد مدل‌های اقتصاد رفتاری در تصمیم‌گیری بازنشستگان و اثر آن بر پایداری نظام بازنشستگی

۱- مقدمه و ضرورت انجام پروژه

نظام‌های بازنشستگی در ایران، مشابه بسیاری از کشورها، در دهه‌های اخیر با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و مالی مواجه شده‌اند. فشار ناشی از تغییرات جمعیتی به‌ویژه افزایش امید به زندگی، کاهش نرخ باروری و بزرگ‌شدن جمعیت بازنشسته باعث شده است نسبت پشتیبانی به‌طور مستمر کاهش یابد و منابع صندوق‌ها پاسخگوی تعهدات بلندمدت نباشد. مطالعات بین‌المللی (OECD, 2021; World Bank, 2020) نشان می‌دهند که این روند، اگر با اصلاحات ساختاری همراه نباشد، می‌تواند به انباشت کسری‌های مزمن، وابستگی فزاینده به بودجه عمومی و کاهش تاب‌آوری مالی صندوق‌های بازنشستگی منجر شود.

در کنار این عوامل کلان، شواهد تجربی در حوزه اقتصاد رفتاری نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از رفتارهای مالی افراد خصوصاً در دوران بازنشستگی از الگوی تصمیم‌گیری عقلانی فاصله دارد. خطاهایی مانند سوگیری حال‌گرایی (Present Bias)، اعتماد بیش از حد، گریز از زیان، سوگیری لنگرگیری، اشتباه در ادراک ریسک و بار شناختی به‌طور نظام‌مند موجب انتخاب‌هایی می‌شود که در تعارض با منافع بلندمدت فرد قرار دارد. ادبیات مالی رفتاری (Thaler & Sunstein, 2008; Mullainathan & Shafir, 2013) نشان داده است که این نوع سوگیری‌ها به تصمیماتی از قبیل برداشت زودهنگام مستمری، انتخاب سبدهای پرریسک یا کم‌بازده، عدم پس‌انداز کافی، تأخیر در اقدام برای مزایای قانونی، و استفاده غیربهینه از خدمات بیمه‌ای منجر می‌شود.

در ایران نیز شواهد مطالعات مرکز پژوهش‌های مجلس، سازمان تأمین اجتماعی و پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهد که رفتارهای مالی غیربهینه بازنشستگان بر پایداری صندوق‌ها اثرگذار است. به‌عنوان مثال، بازنشستگی زودهنگام، انتخاب‌های ناصحیح در زمینه خرید خدمات بیمه‌ای، ضعف در برنامه‌ریزی مالی خانوار پس از بازنشستگی و توقع همه جانبه از صندوق‌های بازنشستگی جهت جبران درآمد و بیمه تکمیلی،  بار مالی صندوق‌ها را افزایش می‌دهد و کارایی سیاست‌های حمایتی را کاهش می‌دهد.

ادبیات جهانی در دهه اخیر نشان داده است که به‌کارگیری مداخلات مبتنی بر اقتصاد رفتاری مانند بازطراحی نحوه ارائه اطلاعات، استفاده از پیش‌فرض‌های هوشمند (Smart Defaults)، نادج‌ها (Nudges)، سامانه‌های هشدار‌دهنده، ابزارهای ساده‌سازی تصمیم و بهبود سواد مالی می‌تواند به‌طور مؤثری رفتار مالی بازنشستگان و بیمه‌شدگان را بهبود دهد. برای نمونه، تجربه کشورهای اروپایی و آسیایی در اصلاح نظام‌های بازنشستگی با بهره‌گیری از تکنیک‌های رفتاری، باعث افزایش نرخ مشارکت، بهبود انتخاب‌های سرمایه‌گذاری و کاهش فشار مالی بر صندوق‌ها شده است (OECD Pension Outlook, 2022). با وجود این شواهد، در ایران خلأ جدی در مطالعات نظام‌مند پیرامون اثر رفتارهای مالی و شناختی بازنشستگان بر پایداری بلندمدت صندوق‌ها وجود دارد. همچنین تاکنون ارزیابی جامعی از ظرفیت به‌کارگیری مداخلات رفتاری در مدیریت تقاضا برای خدمات بازنشستگی، بهبود کیفیت تصمیم‌گیری مالی، و کاهش رفتارهای پرهزینه برای صندوق‌ها انجام نشده است. این پروژه تلاش می‌کند با تکیه بر ادبیات معتبر بین‌المللی، تحلیل داده‌های داخلی و طراحی مداخلات رفتاری قابل اجرا، خلأ موجود در سیاست‌گذاری بازنشستگی را پر کرده و زمینه‌ساز بهبود تصمیم‌گیری مالی بازنشستگان و کاهش فشارهای بلندمدت بر صندوق‌ها شود.

۲- اهداف پروژه

اهداف اصلی:

1. شناسایی الگوهای تصمیم‌گیری مالی بازنشستگان و بیمه‌شدگان نزدیک به بازنشستگی با استفاده از مدل‌های اقتصاد رفتاری.
2. تحلیل اثر این الگوهای رفتاری بر پایداری کوتاه‌مدت و بلندمدت صندوق‌های بازنشستگی.
3. طراحی بسته مداخلات رفتاری (Behavioral Interventions) جهت بهبود تصمیم‌گیری و کاهش فشار مالی بر صندوق.

اهداف فرعی:

• بررسی مهم‌ترین سوگیری‌ها و خطاهای شناختی مؤثر بر رفتار مالی بازنشستگان (مانند Present Bias، Overconfidence، Loss Aversion  و …).
• تحلیل تطبیقی تجربه بین‌المللی در به‌کارگیری ابزارهای اقتصاد رفتاری در سیاست‌گذاری بازنشستگی.
• ارائه راهکارهای کم‌هزینه و اجرایی برای ارتقای پس‌انداز، کاهش برداشت‌های غیرضروری و بهبود انتخاب بین گزینه‌های بازنشستگی.

۳- دامنه و محتوای مطالعه

پروژه شامل فعالیت‌های زیر است:

1. مطالعه ادبیات نظری و تجربی
   • مرور مدل‌های کلاسیک بازنشستگی و ادغام آن‌ها با مدل‌های اقتصاد رفتاری.
   • بررسی مطالعات بین‌المللی و داخلی درباره رفتار مالی سالمندان.
2. تحلیل داده‌ها و شناخت رفتار بازنشستگان
   • طراحی و اجرای پیمایش‌ میدانی یا بهره‌گیری از داده‌های موجود صندوق.
   • شناسایی الگوهای تصمیم‌گیری مالی، رفتار ریسک‌پذیری، ترجیحات زمانی و واکنش به مشوق‌ها.
3. مدلسازی اثر رفتارها بر پایداری صندوق
   • توسعه مدل‌ اقتصادسنجی یا مدل شبیه‌سازی رفتاری (Agent-Based / Microsimulation).
   • ارزیابی اثر رفتارهای مالی بر مخارج، ورودی‌ها، تعهدات آتی و کسری‌های ساختاری.
4. طراحی مداخلات رفتاری
   • پیشنهاد مجموعه اقدامات مبتنی بر نادج، طراحی پیام، اصلاح پیش‌فرض‌ها و ابزارهای اطلاع‌رسانی.
   • تحلیل اثر بالقوه هر مداخله بر رفتار بازنشستگان و شاخص‌های پایداری صندوق.
5. ارائه نقشه راه سیاستی
   • تدوین مجموعه راهکارهای اجرایی، زمان‌بندی، الزامات نهادی و شاخص‌های ارزیابی.
   • ارائه برنامه آزمایشی (Pilot) برای اجرای پایلوت یک یا چند مداخله.

۴- خروجی‌های مورد انتظار

1. گزارش مرور ادبیات و چارچوب نظری.
2. گزارش تحلیل داده‌ها و تشخیص الگوهای رفتاری به همراه مستندات داده و کدهای تحلیلی.
3. مدل تحلیل اثر رفتار بر پایداری صندوق.
4. گزارش نهایی شامل:
   • نتایج کلیدی
   • تحلیل اثرات مداخلات
   • پیشنهادهای سیاستی
   • نقشه راه اجرا و پایش
5. پیشنهاد طرح آزمایشی و پروتکل اجرای پایلوت.
6. ارائه شفاهی برای مدیریت صندوق.

۵- فهرست منابع:

OECD (2021). Pensions at a Glance 2021: OECD and G20 Indicators. OECD Publishing.

World Bank (2020). Addressing the Challenges of an Aging Population: Pension Reform Experiences. Washington, DC.

Thaler, R. H., & Sunstein, C. R. (2008). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Yale University Press.

Mullainathan, S., & Shafir, E. (2013). Scarcity: Why Having Too Little Means So Much. Times Books.

OECD (2022). OECD Pension Outlook 2022. OECD Publishing.

با توجه به این مسئله از همه علاقه‌مندان دعوت می‌گردد طرح‌های پژوهشی (پروپوزال)‌ خود را، به همراه رزومه علمی در قالب مصوب موسسه به ایمیل info@saba-psi.ir ارسال نمایند. همچنین پژوهشگران در صورت نیاز می‌توانند با شماره ۰۲۱۸۸۰۶۵۰۱۴، داخلی ۲۰۴، تماس حاصل فرمایید.