عنوان پروژه:

بررسی فقر سالمندی در ایران و نقش صندوق بازنشستگی کشوری در کاهش آن: تحلیلی اقتصادی، اجتماعی و سیاستی

۱- مقدمه و ضرورت انجام پروژه

ایران طی دو دهه اخیر در آستانه ورود به مرحله «سالمندی گسترده» قرار گرفته است. براساس گزارش‌های رسمی مرکز آمار ایران، نسبت جمعیت ۶۰ سال و بالاتر از حدود ۹ درصد در سال ۱۳۹۵ به بیش از ۱۲ درصد در سال ۱۴۰۲ رسیده و پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که این نسبت تا سال ۱۴۳۰ به حدود ۲۵ درصد خواهد رسید. این تحول جمعیتی، در کنار فشارهای اقتصادی و تضعیف شبکه‌های حمایتی سنتی، خطر افزایش فقر سالمندی را در کشور تشدید کرده است.

یافته‌های پژوهش‌های منتشرشده توسط بانک جهانی، سازمان برنامه و بودجه، مرکز پژوهش‌های مجلس و مطالعات دانشگاهی داخلی نشان می‌دهد که سهم قابل‌توجهی از سالمندان، به‌ویژه در استان‌های کم‌درآمد با درآمدی کمتر از خط فقر و توانایی محدود برای تأمین هزینه‌های بهداشت، مراقبت و معیشت روبه‌رو هستند. این وضعیت در میان سالمندانی که فاقد پوشش بیمه بازنشستگی‌اند یا مستمری چندانی دریافت نمی‌کنند، شدیدتر است.

در چنین شرایطی، نقش صندوق‌های بازنشستگی در کاهش فقر سالمندی به‌عنوان یکی از ارکان کلیدی «نظام حمایت اجتماعی» اهمیت بیشتری یافته است. صندوق بازنشستگی کشوری، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین صندوق‌های بازنشستگی کشور، سهم قابل‌توجهی در تأمین درآمد دوران سالمندی بخشی از کارکنان و بازنشستگان دولت دارد. اما پرسش مهم این است که آیا سطح مستمری‌های پرداختی، نحوه تعدیل آنها، ساختار مزایای غیرنقدی و الگوی حمایت‌های مکمل این صندوق می‌تواند به‌طور مؤثر با روندهای رو‌به‌افزایش فقر سالمندی مقابله کند یا خیر؟

از سوی دیگر، فشارهای مالی و کسری‌های ساختاری صندوق، ظرفیت آن برای ایفای نقش گسترده‌تر در کاهش فقر سالمندان تحت پوشش را محدود می‌سازد. بنابراین تحلیل هم‌زمان «وضعیت فقر سالمندی» و «توان ایفای نقش حمایتی صندوق بازنشستگی کشوری» یک ضرورت سیاستی است که می‌تواند به طراحی اصلاحات کارآمد در حوزه حمایت اجتماعی منجر شود. این پژوهش با هدف تعریف یک مطالعه جامع برای پاسخ به این پرسش‌ها منتشر می‌شود.

۲- اهداف پروژه

اهداف اصلی پروژه عبارت است از:

1. اندازه‌گیری و تحلیل وضعیت فقر سالمندی در ایران در سطح ملی و استانی.
2. ارزیابی نقش و کارآمدی صندوق بازنشستگی کشوری در کاهش فقر درآمدی و فقر چندبعدی سالمندان تحت پوشش.
3. تحلیل اثر سیاست‌های مزدی و مستمری صندوق بر رفاه اقتصادی سالمندان در دهه گذشته.
4. شناسایی شکاف‌ها و محدودیت‌ها در سیاست‌های حمایتی صندوق در مقابله با فقر سالمندان.
5. ارائه پیشنهادهای اصلاحی شامل سیاست‌های تعدیل مستمری، حمایت‌های مکمل و سازوکارهای هدفمندسازی.

۳- دامنه و محتوای مطالعه

پیشنهاددهندگان باید یک چارچوب تحلیلی جامع شامل بخش‌های زیر ارائه کنند:

۱-۳- تحلیل وضع موجود فقر سالمندی در ایران

• محاسبه نرخ فقر درآمدی سالمندان در سال‌های اخیر با استفاده از داده‌های هزینه-درآمد خانوار.
• محاسبه شاخص‌های فقر چندبعدی سالمندان (بهداشت، مسکن، تغذیه، دسترسی به مراقبت).
• تحلیل تفاوت‌های استانی و جنسیتی در فقر سالمندی.
• بررسی روندهای ده‌ساله و عوامل تشدیدکننده فقر سالمندان.

• بررسی نقش صندوق بازنشستگی کشوری

• تحلیل ساختار مستمری‌های پرداختی و قدرت خرید آن‌ها.
• ارزیابی کفایت مستمری (Pension Adequacy) با استفاده از معیارهای OECD و  ILO.
• بررسی سیاست‌های تعدیل مستمری در مقایسه با تورم و رشد هزینه‌های سالمندی.
• تحلیل توزیع مستمری‌ها در میان گروه‌های مختلف بازنشستگان (جنسیت، استان، گروه‌های شغلی).
• ارزیابی نقش خدمات غیرنقدی صندوق (وام، بیمه تکمیلی، خدمات رفاهی).

۳-۳- تحلیل اثرگذاری صندوق بر کاهش فقر سالمندان

• برآورد اثر مستمری‌های صندوق بر کاهش نرخ فقر با مدل‌های اقتصادسنجی یا شبیه‌سازی درآمد خانوار.
• تحلیل نقش خدمات غیرنقدی فعلی بر کاهش فقر مستمری‌بگیران صندوق.
• تحلیل اثرات جانشینی درآمد و پوشش‌دهی برای سالمندان کم‌درآمد.
• طراحی سناریوهای «فقر بدون مداخله صندوق» و مقایسه با وضعیت فعلی.

۴-۳- تحلیل پایدار بودن نقش حمایتی صندوق

• بررسی محدودیت‌های مالی و اکچوئری صندوق برای افزایش نقش حمایتی.
• ارزیابی اثر افزایش کف مستمری یا اصلاح سیاست تعدیل بر کسری صندوق.
• تحلیل تعامل میان سیاست‌های حمایتی و محدودیت‌های مالی دولت.

۵-۳- پیشنهادهای سیاستی

• سیاست‌های اصلاحی برای بهبود کفایت مستمری و نقش حمایتی صندوق به همراه شبیه‌سازی آثار آنها.
• پیشنهاد برنامه‌های مکمل برای سالمندان کم‌درآمد یا فاقد پشتوانه کافی به همراه شبیه‌سازی پیامدها.
• پیشنهاد خدمات غیرپولی جدید برای مستمری‌بگیران به همراه تحلیل آثار آنها بر فقر سالمندان و برآورد بار مالی بر صندوق.
• اصلاحات لازم در قانون، حکمرانی و سیاست‌های سرمایه‌گذاری صندوق برای حمایت گسترده‌تر از سالمندان.
• ترکیب سیاستی پیشنهادی (policy package) برای دهه آینده.

۵- خروجی‌های مورد انتظار

1. گزارش پژوهشی جامع شامل داده‌ها، تحلیل‌ها، یافته‌ها و توصیه‌ها.
2. خلاصه سیاستی (Policy Brief) برای ارائه به سیاست‌گذاران.
3. مدل تحلیلی اقتصادسنجی یا شبیه‌سازی برای بررسی سناریوهای فقر.
4. نقشه راه اصلاحی برای ارتقای نقش صندوق در کاهش فقر سالمندی.
5. ارائه شفاهی (Presentation) جهت دفاع از نتایج مطالعه.

با توجه به این مسئله از همه علاقه‌مندان دعوت می‌گردد طرح‌های پژوهشی (پروپوزال)‌ خود را، به همراه رزومه علمی در قالب مصوب موسسه  به ایمیل info@saba-psi.ir ارسال نمایند. همچنین پژوهشگران در صورت نیاز می‌توانند با شماره ۰۲۱۸۸۰۶۵۰۱۴، داخلی ۲۰۴، تماس حاصل فرمایید.