پژوهش وضعیت تشکلیابی بازنشستگان کشوری در سی و ششمین نشست تخصصی مؤسسه صبا؛
بحران نمایندگی، چالشهای حقوقی و پیشنهاد تشکیل شورای عالی بازنشستگان
پژوهشی که در سیوششمین نشست تخصصی مؤسسه صبا با موضوع «تشکلیابی بازنشستگان در صندوق بازنشستگی کشوری» ارائه شد، نشان میدهد بخش قابل توجهی از بازنشستگان ارتباط مؤثری با تشکلهای رسمی ندارند و همین مسئله به شکلگیری بحران نمایندگی در صندوق بازنشستگی کشوری انجامیده است. این پژوهش ضمن بررسی روند دو دهه فعالیت کانونهای بازنشستگی، چالشهای حقوقی و ساختاری این تشکلها را واکاوی کرده و دو راهکار قانونی برای تقویت مشارکت بازنشستگان در فرآیندهای تصمیمگیری پیشنهاد میدهد.
قاسمی، کارشناس دفتر اجتماعی موسسه صبا به عنوان ارائه دهنده این پژوهش در این نشست تخصصی، پژوهشی درباره وضعیت تشکلیابی بازنشستگان در صندوق بازنشستگی کشوری ارائه کرد. در این پژوهش، کانونها و تشکلهای بازنشستگی طی حدود ۲ دهه گذشته شناسایی و مهمترین چالشهای آنها بررسی شده است. همچنین ظرفیتهای قانونی موجود و تجربه تشکلهای بازنشستگان در سایر کشورها نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.
️ ️ظرفیت مغفول ماده ۱۷ قانون ساختار نظام جامع
در این نشست، ماده ۱۷ قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی بهعنوان یکی از مهمترین ظرفیتهای قانونی برای تقویت مشارکت بازنشستگان مورد توجه قرار گرفت. بر اساس این ماده، صندوقهای بازنشستگی باید با اصلاح اساسنامههای خود، زمینه حضور نمایندگان سازمانیافته افراد تحت پوشش را در ارکان تصمیمگیری فراهم کنند.
بر اساس یافتههای این پژوهش، هدف این ماده آن بوده است که بازنشستگان تنها دریافتکننده خدمات نباشند، بلکه به ذینفعانی فعال تبدیل شوند و در تصمیمهایی که به سرنوشت آنها مربوط میشود، نقش مستقیم ایفا کنند.
️ ️سالمندی جمعیت و گسترش فقر در میان بازنشستگان
بخش دیگری از پژوهش به روند سالمندی جمعیت و افزایش آسیبپذیری اقتصادی سالمندان اختصاص داشت. بر اساس آمار ارائهشده، در سال ۱۴۰۳ حدود هفت درصد جمعیت کشور، معادل نزدیک به شش میلیون نفر، بالای ۶۵ سال سن داشتهاند و پیشبینی میشود این نسبت تا سال ۱۴۳۰ به حدود ۲۰ درصد برسد.
همچنین دادههای صندوق بازنشستگی کشوری نشان میدهد نزدیک به ۱۰ درصد بازنشستگان این صندوق در سه دهک پایین درآمدی قرار دارند؛ موضوعی که به گفته ارائهدهندگان پژوهش، از گسترش فقر در میان بخشی از جامعه بازنشستگان حکایت دارد.
️ ️اشتغال دوباره و افزایش اعتراضهای صنفی
نتایج این پژوهش نشان میدهد کاهش قدرت خرید مستمریها، بسیاری از بازنشستگان را به بازگشت دوباره به بازار کار سوق داده است. بر اساس پیمایش انجامشده، نزدیک به یکسوم بازنشستگان پس از بازنشستگی دوباره وارد چرخه اشتغال شدهاند که حدود یکچهارم آنها، نیاز مالی را مهمترین دلیل این تصمیم عنوان کردهاند.
در ادامه این نشست، به افزایش اعتراضهای بازنشستگان نیز اشاره شد. نتایج پیمایش نشان میدهد حدود ۱۰ درصد بازنشستگان در اعتراضهای صنفی شرکت کردهاند و مهمترین محور این اعتراضها به موضوع مستمری، همسانسازی و متناسبسازی حقوق مربوط بوده است. شرکت در تجمعهای حضوری، حضور در کمپینهای مجازی و امضای طومار از مهمترین شیوههای پیگیری مطالبات اعلام شده است.
️ ️فاصله تشکلهای رسمی از بدنه بازنشستگان
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش به وضعیت تشکلهای بازنشستگی اختصاص دارد. بر اساس نتایج پیمایش، تنها ۳۰ درصد بازنشستگان اعلام کردهاند عضو کانونها یا تشکلهای بازنشستگی هستند، در حالی که ۴۶ درصد عضو هیچ تشکلی نیستند و ۲۱ درصد نیز اعلام کردهاند این تشکلها را نمیشناسند.
پژوهشگران با استناد به این یافتهها نتیجه گرفتهاند که بیش از دو سوم بازنشستگان ارتباطی با ساختارهای رسمی تشکلیابی ندارند و همین مسئله به شکلگیری بحران نمایندگی در صندوق بازنشستگی کشوری منجر شده است.
️ ️تاریخچهای با اسناد پراکنده
در بخش دیگری از این پژوهش، روند شکلگیری کانونهای بازنشستگی از دهههای ۴۰ و ۵۰ تاکنون مرور شده است. بررسیها نشان میدهد اسناد منسجم و آرشیو مشخصی درباره تاریخچه شکلگیری این تشکلها وجود ندارد و حتی آمار دقیقی از تعداد کانونهای فعال نیز در دسترس نیست. بر اساس این گزارش، کانونهای بازنشستگی در دهههای ۷۰ و ۸۰ روند توسعه را تجربه کردند و فعالیت آنها در دهه ۹۰ به اوج رسید.
️ ️ظهور گروههای غیررسمی و افول مجمع عالی
پژوهش ارائهشده همچنین به نقش گروههای غیررسمی بازنشستگان در دهه ۹۰ پرداخته است؛ گروههایی که بدون سازوکار انتخاباتی و بدون پشتوانه حقوقی مشخص، بخشی از مطالبات بازنشستگان را پیگیری میکردند.
ین گروهها از طریق سازماندهی بازنشستگان در فضای مجازی، رایزنی با نهادهای مختلف، انتشار بیانیه، تنظیم نامههای انتقادی و برگزاری تجمعها فعالیت داشتند، اما به دلیل نداشتن ساختار قانونی و انتخاباتی، به مرور با اختلافات داخلی و کاهش انسجام روبهرو شدند.
در ادامه، روند شکلگیری مجمع عالی کانونهای بازنشستگی کشوری نیز تشریح شد. این مجمع پس از انتخاب نمایندگان استانی و برگزاری انتخابات، با هدف ایجاد هماهنگی میان کانونهای بازنشستگی تشکیل شد، اما به دلیل اختلافات داخلی، مشکلات حقوقی و برگزار نشدن انتخابات جدید، فعالیت آن استمرار پیدا نکرد.
️ ️چالشهای حقوقی و ساختاری کانونهای بازنشستگی
بخش دیگری از پژوهش به مشکلات حقوقی کانونهای بازنشستگی پس از اصلاح قانون احزاب اختصاص داشت. بر اساس این گزارش، تغییر چارچوب قانونی فعالیت تشکلها موجب شد کانونهای بازنشستگی برای سالها در وضعیت بلاتکلیفی قرار گیرند و پس از تصویب قانون تشکلهای صنفی تخصصی نیز بسیاری از فعالان این حوزه، این قانون را متناسب با ماهیت فعالیتهای کانونهای بازنشستگی ندانستند.
در کنار این مسائل، برگزار نشدن انتخابات در برخی کانونها، فاصله گرفتن مدیران از بدنه اعضا، اختلافات داخلی، ضعف ارتباط با بازنشستگان و همپوشانی وظایف کانونها با مراکز «خانه امید» از دیگر چالشهای مطرحشده در این پژوهش بود.
️ ️بحران نمایندگی و دو راهکار پیشنهادی
جمعبندی این پژوهش نشان میدهد صندوق بازنشستگی کشوری با مسئلهای جدی به نام «بحران نمایندگی» روبهرو است؛ به این معنا که تشکلهای موجود نتوانستهاند ارتباط مؤثری با بدنه بازنشستگان برقرار کنند و در نتیجه امکان بهرهگیری از نمایندگان واقعی بازنشستگان در تصمیمهای کلان محدود شده است.
بر همین اساس، دو پیشنهاد اصلی در این پژوهش مطرح شد. نخست، استفاده از ظرفیتهای قانونی موجود برای ساماندهی، بهروزرسانی مجوزها و احیای فعالیت کانونهای بازنشستگی و تقویت مشارکت اعضا در این تشکلها و دوم، پس از فعال شدن تشکلهای رسمی، تشکیل شورای عالی بازنشستگان بر اساس ماده ۱۷ قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی تا نمایندگان واقعی بازنشستگان در تصمیمهای مرتبط با این جامعه نقش مؤثرتری ایفا کنند.
هدف سلسله نشستهای صبا، به اشتراکگذاری یافتههای پژوهشی موسسه راهبردی صبا توسط نگارندگان آن با جامعه علمی، رسانهها و علاقهمندان به مسائل راهبردی است؛ علاقهمندان میتوانند اخبار مربوط با این نشستها را از اینجا دنبال کنند.
این نشست با پرسش و پاسخ حاضران به پایان رسید.
